W samym sercu Katowic, na terenie dawnej kopalni „Katowice” (wcześniej „Ferdynand”), stoi budynek maszynowni szybu Bartosz z unikalną maszyną parową, która pracowała nieprzerwanie przez ponad sto lat. To nie jest kolejna atrakcja turystyczna z odrestaurowanym sprzętem – to autentyczny zabytek techniki, który wyciągał górników i urobek aż do 1996 roku. Dziś maszynownia należy do Muzeum Śląskiego i pokazuje, jak wyglądała prawdziwa praca w śląskiej kopalni.
- najstarsza czynna maszyna parowa w Polsce
- autentyczna industrialna architektura
- fascynujące detale techniczne
- część większego kompleksu Muzeum Śląskiego
- unikalna lekcja historii górnictwa
Historia szybu Bartosz i kopalni Ferdynand
Kopalnia powstała w 1823 roku pod nazwą „Ferdynand” i działała w tym miejscu przez 176 lat – praktycznie do końca XX wieku. Szyb Bartosz, początkowo nazywany Kuźnią (bo stał przy kuźni), potem Beniaminem, wreszcie Bartoszem, to jeden z najstarszych szybów tej kopalni. Pierwsze wzmianki o nim pochodzą z 1834 roku, kiedy drążono go w miejscu wcześniejszego drewnianego szybu.
W 1892 roku zakupiono dwucylindrową maszynę parową jako część modernizacji szybu Beniamin. I tu zaczyna się najciekawsza historia – ta maszyna pracowała aż do 1996 roku, co czyni ją najdłużej eksploatowaną czynnie maszyną parową w polskim górnictwie. Przez 96 lat, praktycznie bez awarii. Tylko raz, w latach 80., przeszedł awarię jeden z tłoków.
Maszyna parowa szybu Bartosz działała przez 104 lata – od 1892 do 1996 roku – i jest najdłużej eksploatowaną maszyną tego typu w historii polskiego górnictwa. Pracowała praktycznie bezawaryjnie przez cały ten czas.
Co zobaczysz w maszynowni szybu Bartosz
Główną atrakcją jest oczywiście sama maszyna wyciągowa – potężna, dwucylindrowa konstrukcja z końca XIX wieku. Wchodząc do budynku maszynowni, od razu rzuca się w oczy skala urządzenia. To nie jest muzealny eksponat w gablocie, tylko prawdziwa maszyna, która przez dekady wyciągała ludzi z głębi ziemi.
Można zobaczyć wszystkie elementy mechanizmu – cylindry, koła zamachowe, układ napędowy. Maszynownia zachowała oryginalny charakter – ceglane ściany, przemysłową estetykę, atmosferę miejsca, gdzie naprawdę się pracowało. Budynek powstał na początku XX wieku (siłownia energetyczna z 1906 roku) i reprezentuje typową architekturę przemysłową tamtych czasów.
Warto zwrócić uwagę na detale techniczne – to świetna lekcja historii techniki. Widać, jak rozwiązywano problemy inżynieryjne ponad sto lat temu, jak wyglądała codzienność pracy maszyny, która musiała być niezawodna – w końcu od niej zależało życie górników.
Muzeum Śląskie i teren dawnej kopalni Katowice
Maszynownia szybu Bartosz to część większego kompleksu. Muzeum Śląskie od 2015 roku działa w nowej siedzibie w tak zwanej Strefie Kultury na terenie dawnej kopalni Katowice. Główne powierzchnie wystawiennicze muzeum znajdują się pod ziemią, ale na powierzchni zachowało się kilka historycznych obiektów pokopalnianych.
Oprócz maszynowni Bartosz można zobaczyć wyremontowane budynki – łaźnię główną, stolarnię, spichlerz. Jest też 40-metrowa wieża wyciągowa szybu Warszawa II i maszynownia szybu Warszawa. Wieża ciśnień kopalni również stoi na terenie kompleksu. Cały zespół został wpisany do Rejestru Zabytków Województwa Śląskiego w 1999 roku, kiedy kopalnia zakończyła wydobycie.
Muzeum organizuje cykliczne spacery „Byzuch u Ferdynanda”, podczas których można zwiedzić teren dawnej kopalni z przewodnikiem. Obiekty budowano w różnych stylach – neogotyckim, neoromańskim – co pokazuje, jak zmieniała się architektura przemysłowa przez prawie dwa wieki działalności kopalni.
Kopalnia „Ferdynand” (później „Katowice”) działała w tym samym miejscu przez 176 lat – od 1823 do 1999 roku. W 1936 roku zmieniono nazwę z „Ferdynand” na „Katowice”.
Dla kogo jest ta atrakcja
Maszynownia szybu Bartosz to miejsce przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią przemysłu i techniki. Jeśli fascynuje cię, jak działały maszyny parowe, jak wyglądało górnictwo w praktyce, to tutaj zobaczysz autentyczny sprzęt w oryginalnym otoczeniu.
Rodziny z dziećmi również znajdą tu coś dla siebie – dzieciaki zazwyczaj są pod wrażeniem skali maszyny i samego faktu, że „to naprawdę działało”. To dobra okazja, żeby opowiedzieć młodszym o historii Śląska i znaczeniu górnictwa dla regionu.
Nie trzeba być ekspertem od techniki, żeby docenić to miejsce. Sama atmosfera starej maszynowni, ceglane mury, industrialny klimat – to coś, czego nie da się odtworzyć w nowoczesnym muzeum. To kawałek autentycznej historii, który przetrwał do dziś.
Informacje praktyczne – ceny, godziny otwarcia, dojazd
Maszynownia szybu Bartosz jest otwarta dla zwiedzających we wtorki oraz w weekendy, w godzinach otwarcia Muzeum Śląskiego. Po okresie zamknięcia ponownie udostępniono ją w czerwcu 2025 roku, więc można ją zwiedzać regularnie.
Obiekt znajduje się na terenie Muzeum Śląskiego w Katowicach, w tzw. Strefie Kultury. Adres to okolice ulic Dobrowolskiego, Nadgórników, Olimpijskiej i Roździeńskiego – w centrum miasta. Dojazd komunikacją miejską jest prosty, w pobliżu znajdują się przystanki autobusowe i tramwajowe.
Jeśli chodzi o czas zwiedzania – sama maszynownia to około 20-30 minut spokojnego oglądania. Warto jednak zarezerwować więcej czasu, jeśli planujesz zwiedzić również główną siedzibę Muzeum Śląskiego lub inne obiekty na terenie dawnej kopalni. Spacer „Byzuch u Ferdynanda” z przewodnikiem trwa dłużej i obejmuje więcej obiektów – wtedy warto przeznaczyć 1,5-2 godziny.
Szczegółowe informacje o cenach biletów i aktualnych godzinach otwarcia najlepiej sprawdzić na stronie Muzeum Śląskiego przed wizytą. Maszynownia jest udostępniana w ramach działalności muzeum, więc może być objęta biletem wstępu do muzeum lub dostępna podczas specjalnych wydarzeń.
Warto wiedzieć przed wizytą
Maszynownia to budynek przemysłowy, więc nie ma tu klimatyzacji ani nowoczesnych udogodnień. Latem może być gorąco, zimą chłodno – warto ubrać się odpowiednio do pory roku. Podłoga może być nierówna, więc wygodne buty to dobry pomysł.
Jeśli interesuje cię szerszy kontekst – historia górnictwa na Śląsku, rozwój przemysłu w regionie – warto połączyć wizytę w maszynowni z ekspozycjami w głównym budynku Muzeum Śląskiego. Muzeum ma bogate zbiory związane z historią regionu i pokazuje, jak górnictwo kształtowało Śląsk przez wieki.
Teren dawnej kopalni Katowice to dziś jedno z ciekawszych miejsc w mieście pod względem architektury przemysłowej. Obok Muzeum Śląskiego znajduje się siedziba Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia – nowoczesna architektura miesza się tu z historycznymi budynkami kopalnianymi, tworząc unikalny krajobraz miejski.